Identyfikacja zagrożeń na stanowiskach pracy

Urazy ciała lub nawet śmierć pracownika, choroba zawodowa czy obniżenie sprawności organizmu powstają pod wpływem czynników niebezpiecznych, szkodliwych i uciążliwych w środowisku pracy. Decydującym jest tutaj kontakt pracownika z tymi czynnikami, przekroczenia dopuszczalnych stężeń i natężeń tych czynników, a także czas narażenia. Nazywamy to narażeniem zawodowym. Podjęcie przez pracodawcę działań mających na celu ograniczenie narażenia zawodowego obniży prawdopodobieństwo lub częstość występowania niekorzystnych zmian, czyli obniży powstanie ryzyka zawodowego.
Zapewnienie bezpiecznego wykonywania pracy w zakładach pracy w Polsce jest usankcjonowane prawnie.
Zgodnie z artykułem nr 226 znowelizowanego Kodeksu Pracy, pracodawca jest zobowiązany do informowania pracowników o ryzyku zawodowym, które wiąże się z wykonywanymi czynnościami oraz o zasadach ochrony przed zagrożeniami w środowisku pracy.
Zgodnie z artykułem art. 227 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974r. – Kodeks pracy (t.j. Dz. U. 2022 poz. 1510 ze zm.)
pracodawca jest obowiązany stosować środki zapobiegające chorobom zawodowym i innym chorobom związanym
z wykonywaną pracą, w szczególności:
- utrzymywać w stanie stałej sprawności urządzenia ograniczające lub eliminujące szkodliwe dla zdrowia czynniki środowiska pracy oraz urządzenia służące do pomiarów tych czynników;
- przeprowadzać, na swój koszt, badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia, rejestrować i przechowywać
wyniki tych badań i pomiarów oraz udostępniać je pracownikom.
Na podstawie artykułu 227 § 2 wyżej wymienionej ustawy wydano rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia
2 lutego 2011 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (tj. Dz. U.
2023 poz. 419)
Według przytoczonego rozporządzenia do czynników szkodliwych mających wpływ na zdrowie człowieka w środowisku pracy należą:
1. czynniki chemiczne
2. pyły
3. czynniki rakotwórcze i/lub mutagenne (zarówno chemiczne jak i w postaci pyłów),
4. czynniki fizyczne występujące w postaci:
– hałasu i hałasu ultradźwiękowego (10-40kHz),
– drgań mechanicznych
a) działających na organizm człowieka przez kończyny górne,
b) drgań mechanicznych o ogólnym działaniu na organizm człowieka,
– mikroklimatu
a) gorący b) zimny
– promieniowania optycznego
a) nielaserowe b) laserowe
– promieniowania elektromagnetycznego 0Hz – 300GHz
Rozporządzenie reguluje ponadto:
– tryb, metody, rodzaj i częstotliwość wykonywania badań i pomiarów czynników szkodliwych;
– przypadki, w których jest konieczne prowadzenie pomiarów ciągłych;
– wymagania, jakie powinny spełniać laboratoria wykonujące badania i pomiary;
– sposób rejestrowania i przechowywania wyników badań i pomiarów;
– wzory dokumentów oraz sposób udostępniania wyników badań i pomiarów pracownikom.
Zaniechanie prowadzenia takich badań i pomiarów (w zakresie ochrony zdrowia i życia pracowników), narusza podstawowe obowiązki pracodawcy określone w Kodeksie Pracy. Badania i pomiary mają na celu pełną i obiektywną ocenę warunków pracy umożliwiającą następnie zastosowanie właściwych środków zapobiegających chorobom zawodowym i innym chorobom związanym z wykonywaną pracą
Wyniki przeprowadzonych badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy stanowią podstawę do określenia poziomu narażenia pracowników, określenia ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy oraz podjęcia stosownych działań mających na celu zmniejszenie poziomu narażenia pracowników. W związku z powyższym niezbędna jest cykliczność wykonywania tych pomiarów, jak również jednoczesny monitoring zdrowia pracowników w celu uzyskania oceny efektywności środków ograniczających narażenie w procesie pracy.
Czynniki niebezpieczne, szkodliwe i uciążliwe w procesie pracy można podzielić na 2 podstawowe grupy:
A. Czynniki niebezpieczne (urazowe), które działając na człowieka mogą spowodować uraz (wypadek przy pracy). Można tutaj rozróżnić kilka podstawowych grup tych czynników:
- zagrożenia elementami ruchomymi i luźnymi,
- zagrożenia elementami ostrymi i wystającymi,
- zagrożenia związane z przemieszczaniem się ludzi,
- zagrożenie porażeniem prądem elektrycznym,
- zagrożenie poparzeniem,
- zagrożenie pożarem lub wybuchem.
Wymienione wyżej zagrożenia zależą od czynników fizycznych działających przeważnie na pracownika w sposób nagły.
B. Czynniki szkodliwe i uciążliwe działające na pracownika przez okres dłuższy mogą spowodować obniżenie sprawności fizycznej i psychicznej pracownika (np. obniżenie wydajności pracy), czy zmiany w stanie zdrowia powodując w ostateczności choroby zawodowe.

Czynniki fizyczne
- hałas ustalony i nieustalony, hałas infradźwiękowy, hałas ultradźwiękowy,
- wibracja (ogólna i oddziałująca na organizm człowieka przez kończyny górne),
- mikroklimat,
- promieniowanie optyczne (widzialne, podczerwone i ultrafioletowe),
- promieniowanie jonizujące,
- promieniowanie laserowe,
- pole elektromagnetyczne (niskiej i wysokiej częstotliwości),
- pole elektrostatyczne,
- pyły przemysłowe.
Czynniki chemiczne
I. w zależności od rodzajów działania na organizm człowieka dzielimy je na:
- substancje toksyczne,
- substancje drażniące,
- substancje uczulające,
- substancje rakotwórcze,
- substancje mutagenne,
- substancje upośledzające funkcje rozrodcze.
II. W zależności od rodzajów działania na organizm człowieka:
- przez drogi oddechowe,
- przez skórę i błony śluzowe, ‚ .
- przez przewód pokarmowy.
Czynniki biologiczne
- mikroorganizmy roślinne i zwierzęce (bakterie, wirusy, riketsje, grzyby, pierwotniaki) i wytwarzane przez nie toksyny i alergeny,
- makroorganizmy roślinne i zwierzęce.
Czynniki psychofizyczne
- obciążenie fizyczne (statyczne i dynamiczne),
- obciążenie psychonerwowe.
Mogą występować czynniki szkodliwe, zaliczone np. do grupy czynników chemicznych, ale ich działanie może być nagłe i spowodować wypadek przy pracy (np. trucizny zaliczone do substancji toksycznych).
Na podstawie powyższego podziału łatwo będzie ustalić w zakładzie pracy występujące czynniki niebezpieczne, szkodliwe i uciążliwe w procesie pracy. W przypadku czynników szkodliwych można ustalić stopień zagrożenia przez przeprowadzenie badań i pomiarów tych czynników.
Pracodawca ma obowiązek wskazany w § 40 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bhp do zapewnienia systematycznych kontroli stanu bezpieczeństwa i higieny pracy ze szczególnym uwzględnieniem organizacji procesów pracy, stanu technicznego maszyn i urządzeń technicznych oraz ustalenia sposobów rejestracji nieprawidłowości i metod ich usuwania. Kontrole stanowisk pracy są przeprowadzane przez pracodawcę lub pracowników nadzoru, w tym służbę bezpieczeństwa i higieny pracy.
Służba bhp została zobowiązana przepisem § 2 ust. 1 pkt 1 powyższego rozporządzenia do przeprowadzania kontroli warunków pracy oraz przestrzegania przepisów oraz zasad bhp, ze szczególnym uwzględnieniem stanowisk pracy, na których zatrudnione są kobiety w ciąży lub karmiące dziecko piersią, niepełnosprawni, młodociani oraz pracownicy wykonujący prace zmianową w tym pracujący w nocy, jak także osoby fizyczne wykonujące pracę na innej podstawie niż stosunek pracy w zakładzie pracy lub w miejscu wyznaczonym przez pracodawcę.
Celem kontroli służb bezpieczeństwa i higieny pracy jest:
- pokazanie osobie kierującej zespołem jakie występują niezgodności na stanowiskach pracy przy wykonywaniu poszczególnych czynności biorąc pod uwagę obowiązujące przepisy i zasady bhp,
- pokazanie pracownikom, jakie popełniają błędy i czym one mogą skutkować,
- doradzanie pracownikom jak i kadrze kierowniczej, co należy zmienić, aby zlikwidować zagrożenia lub je ograniczyć dla poprawy ergonomii czy zmniejszenia uciążliwości i zapewnienia spełnienia wymagań przepisów prawa pracy.
Podstawowym zadaniem kontroli w zakresie bhp jest pozyskanie informacji o zgodności stanu faktycznego z obowiązującymi przepisami i zasadami. Kontrola w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowiskach pracy powinna skupiać się na następujących zagadnieniach:
- stanu technicznego pomieszczeń pracy, w tym urządzeń wentylacyjnych, klimatyzacyjnych, odpylających i innych wpływających na warunki pracy;
- oświetlenia ogólnego w pomieszczeniach oraz oświetlenia na stanowiskach pracy,
- stanu pomieszczeń higieniczno-sanitarnych;
- stanu technicznego maszyn i innych urządzeń technicznych, w tym spełniania wymagań dotyczących oceny zgodności oraz wyposażenia w osłony i inne środki zabezpieczające;
- narzędzi i wyposażenia stanowisk pracy, jak tez stosowanych materiałów, surowców, substancji i mieszanin chemicznych;
- oceny ochrony pracowników przed działaniem materiałów i procesów technologicznych niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia;
- zaopatrzenia pracowników w odzież i obuwie robocze oraz środki ochrony indywidualnej, zabezpieczające przed działaniem niebezpiecznych i szkodliwych dla zdrowia czynników występujących w środowisku pracy.